Vaak wordt gedacht dat een gewoonte terugkeert omdat je je inspanningen hebt verslapt, omdat je te weinig wilskracht hebt, of omdat je nog niet echt klaar was om te veranderen. In werkelijkheid liggen de zaken echter vaak subtieler. Er zijn momenten in het leven waarop alles tegelijk in beweging is: een verhuizing, langdurige verbouwingen, een scheiding, een nieuwe baan, een verandering van ritme, een nieuwe gezinsstructuur. Deze periodes lijken niet altijd op zichtbare crises, maar ze brengen innerlijk veel in beweging. Ze zijn vermoeiend, brengen ons uit balans, halen onze houvast weg, en juist in deze fasen duiken bepaalde automatismen zonder waarschuwing weer op.
Deze terugval komt vaak als een verrassing. We dachten dat we bepaalde gewoontes achter ons hadden gelaten, of ze in ieder geval beter onder controle hadden. En toch komt de sigaret weer terug in spannende momenten, krijgt suiker ’s avonds weer een grotere rol, wordt de telefoon een toevluchtsoord, ontstaat er een neiging tot tussendoortjes, nemen impulsieve aankopen toe en lijkt het avondglaasje meer ‘verdiend’ dan normaal. Het is niet altijd een terugval in de zin zoals we ons dat voorstellen. Het is vaak een teken dat een vroegere steun terugkeert op het moment dat het dagelijks leven onstabieler wordt. Wanneer de omgeving verandert, zoekt het brein vaak iets bekends om zich aan vast te houden.
Als het dagelijkse ritme in de war raakt, komen oude gewoontes sneller terug
Overgangsperiodes zijn vermoeiender dan men denkt
De stille slijtage die overgangsperiodes met zich meebrengen, wordt vaak onderschat. Een verhuizing is bijvoorbeeld niet alleen een kwestie van verhuisdozen. Het is een aaneenschakeling van beslissingen, onregelmatige uren, lichamelijke vermoeidheid, het verlies van houvast en onvoorziene gebeurtenissen. Bouwwerkzaamheden betekenen niet alleen lawaai of rommel: het is een onderliggende spanning, een huis dat niet langer aanvoelt als een plek om tot rust te komen, en een geduld dat elke dag op de proef wordt gesteld. Een nieuwe baan is niet alleen iets positiefs: het is ook de druk om het goed te doen, de noodzaak om je snel aan te passen, de behoefte om aan de verwachtingen te voldoen, en een geest die op volle toeren draait.
Op zulke momenten realiseren veel mensen zich niet echt dat ze gaan compenseren. Ze moeten het gewoon volhouden. En vaak is dat het moment waarop oude gedragspatronen vanzelf weer de overhand krijgen, omdat ze op een ander moment al eens hebben gediend om te kalmeren, af te sluiten, te vullen of verlichting te brengen.
De hersenen zoeken naar wat ze al kennen
Wanneer het dagelijks leven vaag of onstabiel wordt, zoekt het brein niet per se naar een ideale oplossing. Het zoekt vooral naar een vertrouwde oplossing. Iets dat snel een gevoel van opluchting geeft, hoe klein ook. Daarom komen bepaalde gewoontes stilletjes terug. Ze kloppen niet aan de deur. Ze sluipen binnen tijdens een zware avond, in een gespannen pauze, op een dag waarop we minder energie hebben om op een andere manier na te denken.
Iemand die minder was gaan roken, kan merken dat hij of zij tijdens klussen in huis weer gaat roken, simpelweg omdat de sigaret weer een houvast wordt te midden van het lawaai en de vermoeidheid. Iemand anders die op suiker lette, kan aan het eind van de dag tijdens een verhuizing weer gaan snoepen, omdat zijn of haar hele ritme in de war is geraakt. Weer iemand anders kan na een relatiebreuk veel meer tijd op zijn telefoon doorbrengen, niet omdat hij plotseling een voorliefde voor schermen heeft gekregen, maar omdat de leegte in de avonduren moeilijker te doorstaan is geworden.
Het is niet altijd een terugval, soms is het compenserend gedrag
Terugkeren naar een gewoonte betekent niet per se dat je “weer helemaal opnieuw moet beginnen”
De meest voorkomende fout op zulke momenten is dat je te snel een oordeel over jezelf velt. Veel mensen denken meteen: “Ik heb alles verpest”, “ik val weer terug in mijn oude gewoontes”, “dit bewijst dat ik er niets aan had veranderd”. In werkelijkheid ligt het vaak minder zwart-wit. Het kan gaan om een eenmalige terugval, een compensatiereactie of gedrag dat weer de kop opsteekt omdat het in moeilijke tijden al eens een nuttige functie had vervuld.
Dat betekent niet dat we het moeten bagatelliseren. Maar het betekent wel dat we het op de juiste manier moeten interpreteren. Als een gewoonte in een overgangsperiode weer de kop opsteekt, komt dat vaak doordat die gewoonte al hielp om met bepaalde emoties of onevenwichtigheden om te gaan. Het probleem ligt niet altijd in het gedrag zelf. Het probleem is wat het opvult wanneer de structuur van het dagelijks leven wankelt.
Wat vaak terugkomt, is de functie en niet zozeer de handeling
Iemand die uit elkaar is, begint misschien niet weer met roken, maar bestelt wel bijna elke avond iets online. Een ander gaat misschien niet meer drinken, maar stort zich op suiker of series om de leegte aan het eind van de dag niet te voelen. Weer iemand anders werkt misschien non-stop, vult elk moment op en houdt zich voortdurend bezig, omdat nietsdoen te ongemakkelijk wordt.
In elk van deze gevallen gaat het niet per se om ‘dezelfde gewoonte’. Vaak gaat het om dezelfde functie: tot rust komen, voldoening vinden, jezelf belonen, je afleiden, weer houvast vinden, voorkomen dat je te veel voelt wat je overweldigt.
Elke overgangsperiode brengt verschillende kwetsbaarheden aan het licht
De werkzaamheden: files, lawaai, geduld opraakt
De verbouwing is uitputtend omdat ze het dagelijks leven volledig in beslag neemt. Je leeft te midden van rommel, lawaai en onafgewerkte zaken, met het gevoel dat niets echt op zijn plaats is. Veel mensen kunnen de eerste dagen nog wel aan, maar merken dan dat ze steeds meer gaan compenseren. Een sigaret om even op adem te komen midden op de bouwplaats. Suiker om het vol te houden. ’s Avonds nog meer schermen omdat je toch even moet „ontspannen“. Een drankje om het einde te vieren van deze dag die weer te veel energie heeft gekost.
De verhuizing: verlies van ritme en mentale vermoeidheid
Een verhuizing zorgt ervoor dat je houvast kwijtraakt. De maaltijden worden niet meer op dezelfde tijden genuttigd, alledaagse voorwerpen verdwijnen in de verhuisdozen, het slaappatroon raakt in de war, de routes veranderen en de vermoeidheid stapelt zich op. In deze context kunnen automatismen terugkeren, simpelweg omdat ze een gevoel van vertrouwdheid teruggeven. Het is dat kleine, bekende gebaar in een omgeving die dat niet meer is.
De scheiding: de leegte van de avond en de behoefte om die te vullen
Een scheiding is ongetwijfeld een van de momenten waarop bepaalde gewoontes het gemakkelijkst terugkeren, omdat het de vrije momenten ingrijpend verandert. De avonden worden stiller. De weekenden krijgen een andere invulling. Bepaalde rituelen vallen ineens weg. Vaak is het juist in deze leegte dat compensatiemechanismen de kop opsteken: roken, snacken, de telefoon, winkelen, een drankje ’s avonds, sociale media – alles wat kan helpen om een gevoel van onzekerheid of een te overweldigend gevoel van eenzaamheid te vermijden.
De nieuwe baan: druk, vermoeidheid, de noodzaak om vol te houden
Aan een nieuwe baan beginnen kost enorm veel energie, zelfs als alles goed verloopt. Je moet leren, je aanpassen, observeren, de ongeschreven regels begrijpen, een goede indruk maken en een nieuw ritme vinden. Deze mentale vermoeidheid zorgt er al snel voor dat je weer naar gewoontes terugvalt die je het gevoel geven even op adem te kunnen komen. De sigaret tijdens de pauze, de suiker halverwege de middag, het scrollen ’s avonds, het drankje ‘om even tot rust te komen’: allemaal gedragingen die weer de overhand krijgen wanneer lichaam en geest op zoek zijn naar een snelle oplossing.
Tekenen die erop wijzen dat een periode “risicovol” is
Vaak kun je al merken dat een bepaalde levensfase zich aandient, nog voordat de gewoonte weer te veel ruimte inneemt. Als je slechter slaapt, als je gemakkelijker maaltijden overslaat, als je minder geduld hebt, als je je sneller verzadigd voelt, als je op zoek bent naar ‘iets’ zonder precies te weten wat, als het einde van de dag zwaarder aanvoelt, dan is de weg vaak vrij voor de terugkeer van automatismen.
Het zijn ook momenten waarop we heel eenvoudige, maar veelzeggende zinnen tegen onszelf zeggen: “daar heb ik nu behoefte aan”, “het is maar tijdelijk”, “met alles wat ik op mijn bord heb, is dit niet het moment om het mezelf nog moeilijker te maken”, “daar kijk ik later wel naar”. Deze zinnen betekenen niet per se dat alles uit de hand zal lopen. Ze laten vooral zien dat er weer behoefte aan steun ontstaat.
Vooruitdenken is beter dan jezelf verwijten maken
Het nuttigste in zulke periodes is niet om perfectie na te streven, maar om te erkennen dat je een kwetsbare fase doormaakt. Zodra je beseft dat een verhuizing, verbouwingen, een scheiding of een nieuw ritme bepaalde reflexen kunnen oproepen, wordt het makkelijker om oplettend te blijven zonder te oordelen. Het gaat er niet om jezelf voortdurend in de gaten te houden, maar om te begrijpen dat bepaalde periodes meer steun, zachtheid en helderheid vereisen.
Deze momenten beter doorstaan zonder weer op dezelfde steunpilaren terug te vallen
Veranderen betekent niet alleen ‘volhouden’. Het betekent ook erkennen wanneer je kwetsbaarder bent. Wanneer het dagelijks leven onstabiel wordt, is het vaak realistischer om op een andere manier steun te zoeken dan van jezelf perfecte controle te verwachten. Dat kan door duidelijkere pauzes in te lassen, minder drukke avonden te plannen, eenvoudige richtlijnen aan te houden, beter op vermoeidheid te letten, of simpelweg te erkennen dat je een wat lastigere periode doormaakt.
Wat helpt, is niet het ontkennen van de behoefte aan compensatie, maar het begrijpen ervan. Als je meer dan normaal zin hebt in suiker, schermtijd, een sigaret of een drankje, is de zinvolle vraag niet alleen: “Hoe kan ik hiermee stoppen?” De juiste vraag is vaak: “Wat probeer ik op dit moment te verdragen of te verzachten?”
De oorlaser: ondersteuning wanneer bepaalde automatismen te veel ruimte innemen
In overgangsperiodes kunnen bepaalde gewoontes rond roken, suiker of andere repetitieve gedragingen weer sterk de overhand krijgen. Niet omdat alles verloren is, maar omdat deze automatismen al eerder als steun hadden gediend in andere spannende momenten. Wanneer ze terugkeren, kan het waardevol zijn om begeleiding te krijgen, zodat deze terugval niet blijvend wordt.
De oorklaser kan juist een zachte ondersteuning bieden in deze overgangsfasen. Hij is bedoeld voor mensen die merken dat een automatisme weer de overhand krijgt in een context van vermoeidheid, stress of een ontwricht dagelijks leven, en die weer meer rust willen vinden. Het gaat er niet om de terugkeer van een gewoonte te veroordelen, maar om te helpen deze periode door te komen zonder dat de oude steunpilaren weer de enige mogelijke oplossingen worden.
Deze momenten in het leven betekenen niet dat je faalt, maar laten vooral zien waar je kwetsbaar bent
Het is verleidelijk om de terugkeer van een gewoonte als een stap terug te zien. Toch vertellen deze periodes vaak iets anders. Ze laten zien waar het nog aan steun, houvast of ademruimte ontbreekt. Ze laten zien in welke situaties bepaalde compensatiemechanismen al snel weer de overhand krijgen. En die informatie is waardevol, omdat je jezelf daardoor beter leert kennen en niet elke terugval meer als een misstap hoeft te zien.
In veel gevallen bestaat echte vooruitgang niet uit het nooit wankelen. Het bestaat erin sneller te herkennen wat er op het spel staat, te begrijpen wat weer de kop opsteekt, en niet toe te laten dat een moeilijke periode de rest van het verhaal helemaal opnieuw bepaalt. Vaak is dat de manier waarop we echt vooruitgang boeken: niet zonder kwetsbaarheid, maar met een beter inzicht in wat er weer de kop opsteekt wanneer het dagelijks leven te snel verandert.
