Er zijn gewoontes die zo normaal lijken dat we ze nooit echt in twijfel trekken. Op je telefoon kijken zodra er even een rustig moment is. Iets te knabbelen pakken als je thuiskomt. Jezelf een aankoop gunnen ‘om jezelf te verwennen’ na een zware dag. Een sigaret opsteken om even tot rust te komen. Aan het eind van de dag een drankje nemen om de druk van de ketel te halen. In eerste instantie lijkt dit allemaal niet zorgwekkend. Deze handelingen sluipen langzaam de routine binnen en geven vaak zelfs het gevoel dat ze helpen om het vol te houden.
Juist daarom verdienen ze het dat we er even bij stilstaan. Het probleem is niet per se de gewoonte zelf. Het probleem ontstaat wanneer de gewoonte niet langer alleen dient om een moment te begeleiden, maar de enige manier wordt om het door te komen. Wanneer je zonder die gewoonte niet meer echt tot rust kunt komen. Wanneer die gewoonte automatisch terugkeert bij elke stressmoment, bij elke vermoeidheid, bij elke verveling, bij elke leegte. Op dat moment begint wat onschuldig leek soms een andere rol te spelen: die van een onopvallende steunpilaar, verankerd in het hart van het dagelijks leven.
Een ‘onschadelijke’ gewoonte dringt zich nooit ineens op
Ze voelt zich er thuis omdat het iets in haar tot rust brengt
Wat bepaalde gewoontes zo moeilijk te herkennen maakt, is dat ze bijna altijd om ‘goede redenen’ ontstaan. Je neemt geen gedrag aan met het idee dat het later overhand zal krijgen. Je begint ermee omdat het onmiddellijke, zij het lichte, verlichting biedt. Het helpt om even pauze te nemen, afstand te nemen van een drukke dag, een mijlpaal te bereiken, een stil moment op te vullen, jezelf te belonen of jezelf wat troost te bieden. Juist dit onmiddellijke nut geeft het zijn kracht.
Laten we een heel eenvoudig voorbeeld nemen. Iemand komt elke avond moe thuis na een lange dag. In het begin trakteert hij zichzelf op een stukje chocolade of iets zoets, in de gedachte dat dit “zijn kleine genotje” is. Niets bijzonders. Maar na verloop van tijd wordt dit een vaste gewoonte. Als de chocolade er niet is, begint de avond niet op dezelfde manier. Het is niet langer alleen maar een genot: het is een manier om van de spanningsmodus over te schakelen naar de ontspanningsmodus. De gewoonte heeft een andere rol gekregen.
Het gaat niet om de omvang van de handeling, maar om de functie ervan
Vaak moet je juist daarop letten. Een gewoonte kan onbeduidend lijken, maar toch een grote rol in je leven spelen. Tien seconden op je telefoon kijken, staand in de keuken wat snacken, even een omweg maken naar een webshop, ‘slechts twee minuten’ naar buiten gaan om te roken, een drankje inschenken ‘om het einde van de dag te vieren’… al deze handelingen lijken misschien onschuldig als je ze afzonderlijk bekijkt. Maar als ze de automatische reactie op een bepaalde gemoedstoestand worden, krijgen ze een heel andere betekenis.
Het gaat dus niet om de vraag of het gedrag indrukwekkend is of niet. Het gaat erom te begrijpen welke rol het in de dag speelt. Als het altijd dezelfde spanning verlicht, altijd dezelfde leegte opvult of altijd dezelfde functie vervult, dan is het niet langer slechts een onbeduidende gewoonte. Het wordt een steunpunt.
Het moderne dagelijkse leven werkt deze kleine hulpmiddelen in de hand
Als alles te snel gaat, klampen we ons vast aan wat ons meteen een goed gevoel geeft
Veel gedragingen die tegenwoordig te veel ruimte innemen, houden verband met een druk, jachtig en mentaal belastend dagelijks leven. De dagen volgen elkaar op, de eisen zijn constant, echte pauzes zijn zeldzaam, en veel mensen hebben het gevoel dat ze altijd beschikbaar, altijd efficiënt en altijd in beweging moeten zijn. In deze context kan alles wat onmiddellijke verlichting biedt bijzonder waardevol worden.
Dat verklaart bijvoorbeeld waarom sommige mensen automatisch hun telefoon pakken zodra ze ergens moeten wachten. Op een perron, in een rij, in een lift, een paar seconden voor een afspraak. Op het eerste gezicht is het slechts een moderne reflex. Maar voor velen dient deze handeling vooral om de leegte te vermijden, het ongemakkelijke gevoel van onzekerheid, het simpele feit dat je daar bent zonder iets te doen. De telefoon vult dan een mentale ruimte die leeg moeilijk te verdragen leek.
Gedrag wordt een snelkoppeling
Hetzelfde geldt voor andere wijdverbreide gewoontes. Het glas wijn ’s avonds wordt de snelste weg naar ontspanning. De sigaret wordt de snelste weg naar een pauze. Het scrollen op sociale media wordt de snelste weg naar ontwijking. Een impulsaankoop wordt de snelste weg naar beloning. Suiker wordt de snelste weg naar troost. Het probleem is, nogmaals, niet zozeer de handeling zelf, maar het feit dat deze geleidelijk aan andere manieren vervangt om in een behoefte te voorzien.
Wanneer de reflex automatisch verloopt, vraagt de persoon zich niet meer af wat hij of zij echt nodig heeft. Hij of zij gaat direct over tot actie. Hij of zij zegt niet tegen zichzelf: “Ik ben moe, ik moet even pauzeren”. Hij of zij zegt tegen zichzelf: “Ik heb een sigaret nodig” of “Ik moet iets eten”. Ze zegt niet tegen zichzelf: „Ik voel me gespannen, ik moet het rustiger aan doen“. Ze opent een app, vult een winkelmandje of pakt haar telefoon zonder er zelfs maar bij na te denken.
Wat onbeduidend lijkt, blijkt soms onmisbaar te zijn
Het moment waarop je begint te zeggen: “Ik heb dit nodig”
De meest veelzeggende verschuiving vindt vaak plaats op het moment dat men de gewoonte begint te rechtvaardigen met zinnen die heel eenvoudig lijken: “het doet me goed”, “ik heb het nodig”, “het ontspant me”, “dit is mijn moment”, “het helpt me vol te houden”. Deze uitspraken zijn niet onwaar. Ze bevatten zelfs een kern van waarheid. Maar ze laten ook zien dat het gedrag het kader van louter incidenteel genot is ontstegen.
Iemand die ’s avonds een drankje nodig heeft om tot rust te komen, heeft het niet alleen over een smaak of voorkeur. Hij of zij heeft het over een steunpunt. Iemand anders die uitlegt dat hij of zij zich pas echt ontspannen voelt met een sigaret, laat zien dat roken de functie van officiële pauze in zijn of haar dag heeft overgenomen. Iemand die bij het minste beetje vrije tijd automatisch haar telefoon opent, laat zien dat ze stilstand niet meer zo goed aankan. Het gedrag is niet langer alleen maar ‘er’: het is een impliciete steun geworden.
Zeer sprekende voorbeelden uit het dagelijks leven
Juist in heel alledaagse scènes komt deze verschuiving vaak het best naar voren. De persoon die geen serie kan kijken zonder iets te knabbelen, niet omdat ze honger heeft, maar omdat ze dat moment op de een of andere manier moet vullen. Degene die altijd nog een online aankoop toevoegt aan haar zware dag, alsof het klikken op ‘bestellen’ een compensatie biedt voor wat ze heeft moeten doorstaan. Degene die, zodra de spanning thuis oploopt, zonder na te denken naar buiten gaat om te roken. Degene die zegt dat ze ‘niet zo veel’ drinkt, maar die aan het eind van de dag niet echt tot rust kan komen zonder haar glas.
Al deze situaties hebben één ding gemeen: wat aanvankelijk een klein ondersteunend gebaar leek, wordt langzamerhand de voorwaarde om beter te worden. Op dat moment ontstaat er een afhankelijkheid.
Het echte probleem is niet de gewoonte zelf, maar wat die gewoonte opvult
Vaak schuilt er achter haar een heel concrete behoefte
Veel repetitief gedrag houdt niet alleen stand omdat het plezier geeft. Het houdt stand omdat het voorziet in een behoefte die we op geen enkele andere manier kunnen bevredigen. Een behoefte om even op adem te komen. Een behoefte om onszelf te belonen. Een behoefte om spanning te verminderen. Een behoefte om een leeg moment te vullen. Een behoefte om ons even, een paar minuten, af te zonderen van het omgevingslawaai. Zolang deze behoefte niet wordt onderkend, blijft de gewoonte even krachtig.
Dat geldt bijvoorbeeld voor iemand die beweert na de lunch een ‘behoefte’ aan zijn sigaret te hebben. Die behoefte heeft niet altijd uitsluitend met tabak te maken. Het kan gaan om de overgang tussen twee momenten, het naar buiten gaan, even pauzeren, afstand nemen, op adem komen. Op dezelfde manier heeft iemand die aan het eind van de dag altijd een trek in suiker krijgt, niet per se alleen maar zin in suiker. Misschien zoekt hij of zij snelle troost, een compensatie, een manier om de druk in één klap van zich af te laten glijden.
Zolang we de behoefte niet benoemen, blijft het automatisme sterk
Daarom zijn sommige gewoontes zo hardnekkig. Soms proberen we ze af te leren zonder te begrijpen wat ze ondersteunden. Maar als het gedrag diende om iets belangrijks te vervullen, ontstaat er bij het wegvallen ervan onmiddellijk een functioneel tekort. De leegte keert terug, evenals de spanning, en we keren vanzelf terug naar de bekende oplossing.
Iemand kan heel goed tegen zichzelf zeggen dat hij of zij zal stoppen met het dwangmatig checken van zijn of haar telefoon. Maar als die telefoon diende om verveling tegen te gaan, om even afstand te nemen van de mentale overbelasting of om niet alleen te blijven met zijn of haar gedachten, dan is het niet voldoende om je ‘in te houden’. Je moet begrijpen wat deze reflex beschermde of opvulde. Hetzelfde geldt voor roken, suiker, winkelen, alcohol of tussendoortjes.
Waarom het zo moeilijk is om deze gewoontes los te laten
Omdat ze naadloos in het dagelijks leven passen
Hoe vaker een gewoonte wordt herhaald, hoe natuurlijker ze aanvoelt. Ze lijkt niet langer op overbodig gedrag. Ze lijkt een normaal onderdeel van de levensstijl te zijn. De sigaret wordt ‘de pauze’. Het drankje wordt ‘het einde van de dag’. De telefoon wordt ‘wat je doet als je wacht’. Het snacken wordt ‘het kleine moment van troost’. De gewoonte gaat uiteindelijk zo op in de persoonlijke routine dat ze bijna onzichtbaar wordt.
Dat is ook de reden waarom het moeilijk wordt om deze gewoonte in twijfel te trekken. Men heeft het gevoel dat het doorbreken ervan neerkomt op het wegnemen van iets normaals, of zelfs iets noodzakelijks. De persoon denkt niet: „Ik zal een automatisme moeten veranderen”. Soms denkt hij onbewust: „Ik ga mijn momentje voor mezelf kwijtraken“, „Ik ga mijn manier om even op adem te komen kwijtraken“, „Ik ga mijn kleine evenwicht kwijtraken“. Zolang de gewoonte wordt gezien als een onmisbare bondgenoot, is het logisch dat ze blijft bestaan.
Het is niet altijd een ernstige verslaving, maar het is wel al een functionele afhankelijkheid
Gedrag hoeft niet spectaculair te zijn om problematisch te worden. Een gewoonte kan onopvallend, sociaal aanvaard en nauwelijks zichtbaar zijn… en toch een zware invloed hebben op het innerlijke evenwicht. Dat is nu juist het lastige aan deze dagelijkse steunpilaren: ze zijn niet per se beangstigend, ze doen niet altijd alarmbellen rinkelen, maar ze nemen geleidelijk de rol over van een automatische reactie op alles wat stoort.
Juist deze functionele afhankelijkheid verdient het om onder de loep te worden genomen. Niet om ons schuldig te voelen, maar om weer de regie in handen te nemen.
Je er weer bewust van worden, is al een eerste stap om het automatisme te doorbreken
De eerste stap is niet altijd om alles in één keer af te schaffen. Vaak gaat het erom te observeren. Op welke momenten komt een bepaald gedrag bijna automatisch terug? Wat probeert het te kalmeren, te vullen of te compenseren? Waar dient het eigenlijk voor? Iemand die zich deze vragen begint te stellen, verandert al zijn of haar relatie tot de gewoonte. Hij of zij stapt uit de automatische piloot.
Vaak is dat het moment waarop er een doorbraak kan plaatsvinden. Je beseft dat de handeling er niet alleen is ‘uit gewoonte’, maar omdat ze iets diepers ondersteunt. En van daaruit kun je beginnen met het opbouwen van andere steunpunten. Niet per se perfect, niet per se onmiddellijk, maar vrijer en minder automatisch.
De antirooklaser: een hulpmiddel wanneer de sigaret een echte steunpilaar in het dagelijks leven wordt
Van al deze gewoontes die onschuldig lijken, neemt roken een bijzondere plaats in, omdat het heel gemakkelijk wordt geassocieerd met een pauze, een beloning, ademhalen, het omgaan met stress of de behoefte om even afstand te nemen van het dagelijkse leven. Veel rokers realiseren zich dit pas ten volle op het moment dat ze proberen te stoppen. Dan ontdekken ze dat de sigaret niet alleen een gewoonte was, maar een echte steun om bepaalde momenten van de dag door te komen.
In deze context kan oorreflexologie een interessante hulp zijn. Deze zachte aanpak spreekt mensen aan die uit een diepgewortelde gewoonte willen stappen zonder die verandering als een voortdurende strijd te ervaren. Wanneer roken een te grote plaats is gaan innemen in de dagelijkse routine, tijdens pauzes of als manier om te ontspannen, kan begeleiding vaak helpen om de overgang duidelijker en rustiger te laten verlopen.
Meer vrijheid in het dagelijks leven
In wezen zegt dit artikel niet dat we op onze hoede moeten zijn voor elk genot, elk ritueel of elke gewoonte. Het herinnert ons er gewoon aan dat een gedrag gevoeliger wordt vanaf het moment dat het niet langer een luchtige keuze is, maar een onmisbare steun wordt. Deze verschuiving komt vaak voor, is menselijk en verloopt vaak onopgemerkt. Juist daarom verdient het om eerlijk onder de loep te worden genomen.
Als je begint in te zien welke rol bepaalde gewoontes vervullen, kun je langzaam maar zeker weer de touwtjes in handen nemen. Je begrijpt beter waarom ze zich hebben vastgezet. Je ziet ze niet langer alleen als onbeduidende, alledaagse handelingen. En bovenal open je de deur naar iets anders: minder automatische pauzes, minder systematische beloningen, momenten van troost die niet altijd meer op dezelfde steunpilaren rusten. Vaak begint daar een blijvende verandering.
